Informatie graven

Vertaling:

זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק

En betekent: Gedenk wat Amalek u heeft aangedaan

Daaronder staat  van rechts naar links in het hebreeuws:

פ״ט

 Po Tamoenah
Hier ligt verborgen

Gerda Renee Pinto

Dochter van Bernard Pinto en Tilde Grünewald

Geb. te Offenbach

יום ה' דחנוכה תרפ״ד

Betekent: de vijfde dag van Chanoeka 5684
7 december 1923

Overl. te Veenendaal

יום כ' דשבועות תש״ב

Betekent: Dag 20 Sivan 5702
10 juni 1943

ת.נ.צ.ב.ה

Tehe Nishmato Tzrurah Bitzror Hachayim

 Moge haar ziel gebonden worden in de bundel der levenden

Toelichting: De bovenspreuk wordt gezegd bij het ochtendgebed van de Shabbath 
voor Purim (Shabbath Zachor=Herinner) i.v.m. de achtergrond van het Purim verhaal en hier in verband gebracht met de tragische omstandigheden van dit overlijden als gevolg van de onderduik en de Jodenvervolging.

Gerda wordt in 1923 geboren in Duitsland. In Offenbach am Main. Ze heeft een Duitse moeder, een Nederlandse vader die uit Groningen komt en een broertje Eugen die dan drie jaar is. Ze heeft blauw-grijze ogen en wordt door haar vader Goldi genoemd. Maar ze noemt zichzelf Gerdi. 

Haar vader Bernard heeft een welvarende bretelfabriek en voelt zich veilig in Duitsland. Als Gerdi een kind is, dreigt al wel de oorlog, maar het wordt voor hen pas echt gevaarlijk in de Kristallnacht. De nazi’s steken in de nacht van 9 op 10 november in het jaar 1938 wel 267 synagogen in brand. Veel winkels van Joden worden geplunderd. Het gezin besluit om te vluchten naar Arnhem. Als er in december 1942 een razzia in Arnhem komt, wordt het noodzakelijk om op verschillende adressen in Ede en Arnhem onder te duiken. Op hun plek in Ede worden ze verraden, gearresteerd en door de nazi’s gevangengenomen. Juist op het moment dat haar vader wordt mishandeld, ziet Gerdi kans om te vluchten. Ze is in haar nachtjapon, draagt een hoofddoekje en heeft een briefje met een adres in Veenendaal. Buurtlaan west 87.

Ze weet niet of ze dit adres kan vertrouwen. Maar wat heeft ze te verliezen? Die nacht slaapt ze onder een spoorwegviaduct. Doodsbang. Als ze denkt dat de weg weer vrij is, belt ze eerst aan bij haar vroegere buren in Arnhem. Ze kent hen en misschien zou ze bij hen kunnen onderduiken. Maar de buren zijn bang en geven haar geen plek. Wel een regenjas. Die kan ze dragen over haar nachtjapon en die kan haar beschermen tegen kou. Dan dwaalt ze uren door de bossen van Arnhem en Ede met het briefje waarop het adres ‘Buurtlaan west 87’ staat. Daar komt ze dodelijk vermoeid aan. Helaas, hier is het huis vol. 

Gelukkig krijgt ze het adres van de buren op nummer 85. Chris en Riek Alberti hadden altijd gezegd: “Als wij kunnen helpen, willen wij dat doen”. En zo gebeurt het dat Gerdi gastvrij wordt opgevangen in hun jonge gezin. Op dat moment is er een meisje, Jenny, van 1 jaar oud en moeder Riek is zwanger van hun tweede kind. Voor Gerdi wordt een bed klaargemaakt op de zolder. Ze eet wel beneden mee aan tafel, maar mag natuurlijk niet naar buiten. Niemand mag weten dat er bij de familie Alberti een Jodinnetje van 19 jaar ondergedoken is. Ze moeten dat heel verborgen en geheimhouden. 

Gerdi praat in het begin heel weinig maar er werd liefdevol voor haar gezorgd  en dat merkt ze heel goed. Daarom vraagt ze op een dag: “Mag ik bij jullie blijven totdat er vrede komt?” Vader en moeder Alberti stemmen daarmee in en Gerdi noemt moeder Alberti al gauw “Mutti.” Gerdi speelt met het dochtertje Jenny en schrijft briefjes voor haar eigen ouders. Daarin vraagt ze of ze hen weer gauw kan zien. En ze doet de groeten aan haar broer Eugen.  Ze weet dan nog niet dat haar ouders in de gaskamer van het concentratiekamp Sobibor zijn omgekomen en haar broer in Auschwitz is overleden. Die briefjes zijn er nog steeds en zijn het kostbare eigendom van het kind Jenny, dat nu tachtig jaar oud is. 

Gerdi is zwaar vermoeid en verzwakt als ze op 19-jarige leeftijd in Veenendaal aankomt. Haar gezondheid wordt zwakker en zwakker. Zo erg zelfs dat vader en moeder Alberti dokter Remme laten komen. Ze kunnen hem vertrouwen. Eigenlijk zou Gerdi naar het ziekenhuis moeten, maar dat kan in geen geval. Stel je voor dat daar “foute” mensen zouden lopen en hen zouden verraden. Dus wordt Gerdi thuis, op zolder, met veel liefde, zorg en aandacht verpleegd. De dokter komt regelmatig maar helaas, na enige tijd overlijdt Gerdi. 

En dan komen Chris en Riek Alberti voor een probleem te staan. Want: niemand mag weten dat zij een Joods meisje in huis hadden en dus kunnen ze haar geen begrafenis geven. Daarom wordt besloten om Gerdi in hun eigen achtertuin te begraven. Dochter Jenny vertelt dat haar vader Gerdi in lakens had gewikkeld en daar omheen haar regenjas. Zo wordt het stoffelijk overschot een paar dagen later in juni 1943 de trap afgedragen en in de tuin begraven. Enkele weken nadat zij was binnengekomen. Dit grote geheim wordt twee jaar lang bewaard. Pas na de bevrijding in 1945 gaat vader Alberti naar de Joodse raad in Veenendaal en vertelt hij over dit ondergedoken Joodse meisje. Met de hulp van ene Joodse heer van Essen komt het tot een herbegrafenis. Gerdi zal een plekje krijgen op de Joodse Begrafenis aan de parallelweg. 

Een kleine begrafenisstoet brengt haar met een koets en twee rijtuigen ‘s morgens vroeg daar heen. Het moet in de zomer zijn geweest, in augustus of september. Het is 6.00 uur en juist aan het licht worden. Er wordt ook wel gesproken over “begrafenis bij maanlicht.” Zeven personen zijn aanwezig. In de eerste plaats Chris en Riek Alberti en hun buren Jan en Wil Tigelaar. Daarnaast de ouders van Riek Alberti en de heer Van Essen. Een grafsteen komt er niet. Dat kan de familie Alberti waarschijnlijk niet betalen.

Maar gelukkig worden er in 1985 sponsors gezocht en kan er in 1987 een mooie steen geplaatst worden. Rabbijn Jacobs heeft de onthulling gedaan.